Сагаалганай Шэнын нэгэнэй үглөөгүүр золгоёбди!


Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

29 жэлэй саада тээ, 1990 оной январиин 24-эй Зарлигаар «Сагаалган - арадай һайндэр” гэжэ тодоруулагдаһан байха юм. Энэ сагһаа урагша, совет засагай үедэ Сагаалган хорюултай байгаа гээд үндэр наһатай   Галсан Батоевич Батоев хэлэнэ. “Буржуазно-феодальный пережиток» гээд нэрлэдэг гээшэ һэн ха гэнэ. Эртэ урдаһаа  Шэнэ жэл гэжэ манай арадай абажа ябаһан һайндэрнай иигэжэ бусаад, аяар 29 жэлдэ тэмдэглэжэ байхамнай тон ехэ дэмбэрэлтэй гээшэ гэнэ.

Сагаалган гэжэ үгэ сагаан гэһэн удхатай. Буряад арадай эрдэмтэн Доржи Банзаровай бэшэһэн шэнжэлгэ байха. Алтаншье тархитай хүнэй САГ АЛХАА гэжэ зүбөөр хэлэ гэжэ хэлэбэл, тоти шубуун болоо һэн гүб, аба эжынгээ зааһан һургаалаар "Сагаалганай Шэнын нэгэнэй үглөөгүүр золгоё!"  гэжэ хэлээд ябахаб даа. Арбан хоёр жэлэй ахалагша –ама сагаан хулгана, арбан хоёр һарын ахалагша Сагаан һара. Тиимэһээ урда сагта хүнүүд бүхы һайн һайхан бодолоо, бүхы һайн юумэ “сагаан”гэһэн үгэтэй холбодог заншалтай байһан гээшэ. Жэшээнь, буурал сагаантолгойтоһоо үгэ дуулаха, сагаан бодол, сагаан сэдьхэл сэдьхэхэ, сагаан харгы үреэхэ, хүнэй сагаан диилэдэг юм гэхэ мэтэ сэсэн үгэнүүдээр арад зомнай хэлсэдэг байгаа юм даа. Наһатай зоной хэлэдэгээр, Сагаалган – сагаан эдеэнэй  найр байгаа. Сагаан һарын шэнын нэгэндэ Сагаалган морилдог. Сагаалганда хүн зон удаан саг соо бэлэдхэл хэхэдээ, гэр байраяа, газаахияа сэбэрлэдэг, арюудхадаг заншалтай, үрмэ зөөхэй, сагаан эдеэн табагаа бэлдэдэг юм.Бүтүү үдэртэ – гэр бүлын найр болоно. Амтатай эдеэ хоолоо бэлдээд, бууза, баншаар, аарса сагаагаар, ногоон сайгаа аягалжа зооглодог, энэ үдэр архи  уужа огто болохогүй юм.

Шэнын нэгэнэй үглөөгүүр  гэрэй эзэн баян шэрээ бэлдэжэ, аха хүниинь Шэнэ жэлээр амаршалаад, шэлтэй архяа задалжа, Шэнэ жэлэй сэржэм үргэдэг. Түрүүшын үдэр аха дүүгээ урижа хүндэлдэг, өөһэдөөшье айшалдаг байгаа. Үндэр наһатай үбгэд хүгшэдөө заабол золгохо ёһотой юм. Хэрбэеэ түрэл үбгэжөөлэй айлшалаа һаань, гэрэй эзэн газаа гаража угтаха ёһотой. Дүү хүниинь малгайгаа абажа, һуга дороо хабшуулаад, хоёр гараа дэлгээжэ, наһатайгаа тохоногһоонь дүнгэн амаршалхадаа, иигэжэ асуудаг байгаа:

-Хэр ондо оробот?

-Бараг һайн байнабди.

-Гэртэ орогты, айлшан бологты! – гэжэ хоёр гараа гэрэй үүдэн тээшэ

дэлгээн, үүдээ нээжэ гэртээ уридаг байһан. Ороһон хүн:

-Амр мэндээ! Хэр зэргэ ондо оробот?

-Бараг, бараг!

-Буруун булшантай, дааган далантай гү?

-Булшантай! Далантай!

Тиигээд гэртэхи зон гэрэйнгээ хойморто айлшанаа һуулгадаг. Түрүүн аяга

сай барижа, амтатай сагаан эдеэн табаг табидаг. Үхибүүдые баһал хүндэтэйгөөр угтан абадаг байгаа. Айлшанай табагһаа үхибүүд хүртэлсэхэ эрхэгүй. Хойто үдэрынь холынгоо түрэлнүүдтэй

уулзадаг, айшалалсадаг байһан. Урдань Сагаалганай һайндэрэй үедэ мори урилдаан, һээр шаалган, шагай

харбаан, шагай шүүрээн, малгай нюулсаан, алта нюулсажа наадан, ёохор хатараан, шүүр шэдэлсээн болодог байгаа. Һайн һайхан үреэлээ хэлсэжэ, ажана амгалан, амжалта түгэс, мал адууһаяа үдхэн һуухамнай болтогой гэжэ буряад арад түмэн зомнай хүсэдэг байгаа, мүнөөшье иимээр лэ Сагаалганаа угтанабди.

 

Алтан шаргал наран доро

Арбан сагаан буян эдлэжэ,

Хоёр хушуун хүүгэдээ

Хоймортоо тэнжээжэ,

Табан хушуун малаа

Тииргэндээ тэжээжэ,

Үбгэд, хүгшэдэй үреэл соносожо

Наранай элшые хаража,

Наһанай үндэрые дабажа,

Аша зээнэрээ тойруулжа,

Амгалан тэнюун ажаһуухамнай

болтогой гэжэ үреэнэбди!

Хүхэ мүнхэ тэнгэридээ шүтэжэ,

Хүрьһэтэ алтан дэлхэйгээ аршалжа

Эрдэнитэ шухаг энээхэн наһандаа

Эгүүридэ амгалан ажаһуухамнай болтогой!

Буян хэшэгтэй, абьяас бэлигтэй,

элүүр энхэ, зол жаргалтай, энхэ амгалан

ажаһуухамнай болтогой!

  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(0 голосов, в среднем: 0 из 5)