Notice: Use of undefined constant ddsg_language - assumed 'ddsg_language' in /home/mungentobs/domains/mungen-tobsho.com/public_html/wp-content/plugins/sitemap-generator/sitemap-generator.php on line 45 Notice: Undefined variable: this in /home/mungentobs/domains/mungen-tobsho.com/public_html/wp-content/plugins/wp-smushit/core/modules/class-wp-smush-page-parser.php on line 47 ЭРХҮҮ БУРЯАД ЗОНОЙ ХҮНДЫН ТАБАГУУД,

ЭРХҮҮ БУРЯАД ЗОНОЙ ХҮНДЫН ТАБАГУУД,

Notice: Функция get_the_author_ID с версии 2.8.0 считается устаревшей! Используйте get_the_author_meta('ID'). in /home/mungentobs/domains/mungen-tobsho.com/public_html/wp-includes/functions.php on line 4334
Notice: Функция the_author_description с версии 2.8.0 считается устаревшей! Используйте the_author_meta('description'). in /home/mungentobs/domains/mungen-tobsho.com/public_html/wp-includes/functions.php on line 4334 Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

Эрхүү можын Оһын аймагай Үбэсэ нютагта ажаһуудаг ажалай ветеранууд Владимир Васильевич Любовь Николаевна Балдаевтан буряадуудай зан заншал, ёһо гурим һайн мэдэдэг, мэдэхэеэ ашанар, зээнэртээ хөөрэжэ үгэдэг юм. Любовь Николаевна һургуулида кружоогто ерэһэн үхибүүдтэ эдеэ шанаха, оёдол хэхэ, айлшанаа яагаад угтахаб гэхэ мэтэ мэдээсэл үхибүүдтэ заадаг байгаа. Мүнөөшье хэн нэгэн уулзахадаа, “та намда ехэл хэрэгтэй юумэ зааһан байгаат” гээд багшадаа баяр хүргэдэг юм.

 Владимир Васильевич Любовь Николаевна хоёр ашанар зээнэртээ буряад арадай дуунуудые, оньһон хошоо үгэнүүдые, үльгэр домог, уг гарбал, удам түрэл тухай хөөрэдэг.

Таня Балдаева аша басаганиинь Улаан-Үдэдэ болодог “Эхэ хэлэн – манай баялиг” гэһэн буряад хэлэ шудалалгын  тэмсээндэ хабаадаад, хэдэн дахин Хамба лама Дамба Аюшеевэй гарһаа шагналда хүртэһэн юм. “Минии уг гарбал” гэжэ Интернет конкурсдо хабаадаад, лауреат болоһон юм.

Любовь Николаевнагай аша басагадтаа Эрхүү буряадуудай мяхан табаг тухай, сагаан эдеэн табаг тухай хөөрөөень буулгажа абаад, “Мүнгэн тобшо” сайт дээрэ табихадамни, хүн зон тон ехээр һонирхоо һэн. Мэдэхэгүй юумээ мэдэхэ болобобди гэжэ һанамжаяа хубалдаа һэн. Хаанахишье нютагай байгаа бол, ямаршье илгарха юумэн үгы,  буряад арад зоной зан заншал, ёһо гурим ехэнхидээ адлирхуу гэжэ би тобшолол хэнэб. Хөөрэһэн хөөрөөень таанадта дамжуулнаб.

НЭРЭТЭ МЯХАН

Хэр урда сагhаа малша буряад зон айлшанаа угтаха, хүндэлхэ ехэ hайхан заншалтай байгаа.Тиимэhээ улаан сог үлеэжэ, ошо бадаруулха гэһэн сэсэн үгын ёhоор, үнэн юумэ hэргээхэ, удха үнгыень алдангүй ябаха гэжэ зорилготой hүүлэй хэдэн жэлнүүдтэ би үхибүүдтэ "Буряад зоной эдеэн хоол" гэhэн кружог  хүтэлбэрилөө hэм. Олон айлшадтаа, худа урагуудтаа шарууhа гаргадаг. Шарууhан гээшэмнай хони алажа, бултанда нэрэтэ мяхан табаг табидаг. Адуу малаа алахадаа, адаhанаа хүреэ, хорёо соо шуhа адхаха ёhо үгы, хүрээн эжэн айгаад тэргэлжэ болохо. Энэ заншалнай орхигдохо үгы үргэлжэлһөөр лэ байха ёhотой. Нэгэ хониной мяхан табагай түрүү мяханай тоогоор 11 табаг болодог. Табагай түрүү мяхан гэхэдэ: төөлэй, үбсүүн,  хоёр дала, хоёр адхаал сэмгэн, хоёр можо сэмгэн, хоёр hүүжэ, хотын шуhан болодог.Тиихэдэ бүхы хабhан, ханшар, хүзүүнэй, нюрганай болон хара мяхан, гэдэhэ дотор табаг бүхэндэ хубаагдана. Нэгэ хониной мяхаар 45-50 айлшадые угтажа хүндэлдэг. Үншэн хабhа, амаргали, далын мүгөөрhэ, хоёр харти сэмгэ, хоёр шаата сэмгэ айлшадта табидаггүйбди. Шаата сэмгэн өөбэйн сэмгэн болодог, шагайень таhалжа абаад, үхибүүнэй нэрэ обогынь, түрэhэн үдэрыень, жэлыень бэшээд өөбэйдөө үлгэжэ орхидог. Газааhаа ороhoн хүнүүд тэрэ шагайнуудынь хараад, хэды үхибүүтэйень мэдэдэг. Мяхаа түйлахадаа (эбдэхэдээ),  hүхөөр сабшадаггүй, үе үеэрэнь hалгааха ёhотой, яhыень хухалха гээшэ ехэ сээр гэдэг байгаа. Хонинойнгоо толгойhоо үргыень хэлэтэйнь заалажа hалгаагаад, нооhыень хуухалжа,  тон сэбэрээр угаагаад, арhанайнь үлтэрсэнь шанажа бусалгадаг.Тиихэдэмнай төөлэй бэлэн болоно, табаг болгон табихадаа ганса төөлэй табидаггүй, хажуу тээгүүрынь хабhа, хэлэн хоёрые табиха. Төөлэйгөө барихын урда нара зүб хурылжа эрьюулээд нюдэнhөөн шэмхэ мяха эжэн (отолон) абадаг, нюдэнтнай хурса байг гэжэ, шанаанhаань хурса шүдэтэй, шанга шанаатай байхын тула, хэлэнhээнь хүүр амандаа бэрхэ байхаар гэжэ манай элинсэг хулинсагууд хэлэдэг байгаа.Төөлэй асаржа хүндэлhэн хүн үреэлээ хэлэжэ, төөлэйн дуу үбгэн түрүүдэ зорюулдаг. Хушуугаарынь айлшан тээшэ харуулжа бариха.Төөлэй  түрүү сэнтэй бэһэтэй хүндэ табидаг.

 

    Табан хушуута малайнгаа

   Тарган хонидойнгоо нэгые

    Түрүү тоотой айлшандаа

    Төөлэй болгон баринабди!

Үбгэн түрүү төөлэй абажа, нара зүб эрьюулээд долоон тээhээнь отолжо абаад, эзэн хүндэ гал гуламтадаа мэдүүлыт гэжэ үгэдэг. Хаанаhаань абахаб гэхэдэ: хоёр шэхэнhээнь, юундэб гэхэдэ шэхэниинь hонор байг гэжэ, хоёр нюдэнэйнь дээдэ зубхиhаа-нюдэниинь хурса, холо харадаг байхаар, тархиhаань гэхэдэ, hанаантнай, ухаантнай гүнзэгы, сэсэн сэбэр байг гэжэ, хэлэнhээ-үргэ амандаа хурса, юумэдэ торонгүй, харюутай байхаар.Тэрэнэй hүүлээр төөлэй абаhан айлшан, төөлэйгөө дахин эзэндэ, хүндэжэ үгыт гэжэ hөөргэнь үгэдэг. Эзэн гү али айлайхи бэhэтэй хүн төөлэй абажа,  тархииень хахалжа, хамарhаань шобхо яhа гаргажа,  тархидань хадхажа үгэдэг.Тархиhаань үбгэн түрүү хажуудаа hуугаашанда хүртээжэ, өөрынгөө харюу дуу барижа дүүргэдэг байгаал даа. Үбсүү-хүгшэн хүндэ баридаг, үгэхэдөө бүүhэг талаарнь айлшан тээшэ харуулжа баридаг.

Адуу мал, алта мүнгэнтнай,

Эд бараантнай элбэг дэлбэг боложо байг,

Хүдэр бэрхэ хүбүүдые тэжээжэ,

Үнгэ hайхан басагадые үргэжэ байгты гэжэ хонинойнгоо үбсүү табаг болгон баринабди!

Дала-бэhэтэй эрэ хүндэ, тогоон талаарнь, үндэр хабhа тархяарнь табидаг. Хониной дала шүдөөрөө мүльжэжэ эдидэг, яhыень хутагаар хюhахаа сээрлэхэ гэдэг. Далаhаа далан хүн хүртэдэг гэжэ хэлсэдэг. Табихын урда мүгөөрhыень hалгаажа абадаг.

Наhанай жаргал эдлэжэ,

Наран шэнги бадарагты,

Наhажаха тумаа налайжа,

Үбгэрхэ тумаа үдэжэ

ябахаартнай хонинойнгоо дала табаг болгон баринабди.

Можо сэмгэ бэhэтэй хүндэ табидаг, шагайень айлшан руу харуулжа табиха.

Алхаhан газартнай алтаар яларжа байг

Мүрлэhэн газартнай мүнгөөр яларжа

байг гэжэ можо сэмгэ табаг болгон баринабди.

Адхаал сэмгэ хүгшэн эжы хүндэ табидаг, далада дарагдаhан гээд эрэ хүндэ табидаггүй. Шагай талаарнь  айлшан тээшэ харуулаад табидаг.

Зуутайшье болоо hаа

 Залуу үетэндэ зула боложо,

Үетэн нүхэдтөө улам ехэ хүндэтэй

Үри хүүгэдтээ үшөө ехэ туhатай

Сэбэр сарюун ябахаар

хонинойнгоо адхаал сэмгэ табаг болгон баринабди!

Һүүжэ эхэнэр хүндэ табидаг, нүхэтэй талаарнь айлшан тээшэ харуулаад табиха.

Түхэрёон мүнгэн толидоо

Танюуһатай мяхаа табибабди.

Дундаршагүй бэлигтэй,

Дайда шэнги баян ябахыетнай

хүсөөд табаг болгон хонинойнгоо hүүжэ баринабди!

Хотын шуhа хүгшэн хүндэ табигдаха мяханай табаг болоно. Хотодоо шуhаа хээд, бургааhа зохидоор сэбэрлээд, хотынгоо амhар энэ шэбхээр хадхажа гүрээд, гүдэhээр орёодог. Айлшанда табихын урда голгойень отолоод галдаа үргэдэг.

Тагаараа дүүрэн эдеэтэй,

Табагаараа дүүрэн хүндэтэй,

Арад зондоо хүндэтэй ябахыетнай хүсөөд хотынгоо шуhа табаг болгон баринабди!

САГААН ЭДЕЭН ТАБАГ

Урда холо сагhaa буряад хүнүүд ёho заншалаа наринаар сахидаг, ургажа ябаhан залуу халаанаа hургадаг байгаа.Буряад зон хүндэмүүшэ, айлшанаа хүндэлжэ шададаг юм. Сагаан үнгэ нангин сэбэрэй, haйн hайханай hүлдэдэ тоологдожо, сагаан эдеэнэй дээжэдэ хүртэхэдөө "сагаалха"гэhэн заншал бии. Гал гуламтын эзэндэ Сахяадай ноёндо hүөө үргэн дуhааха ёhотой. Байхадаа сагаан зүhэн буряадуудта ба али бүхы мал адаhа үдхөөгөөшэндэ, тон сэбэр hайхан, арюун сэдьхэл гэhэн удхатай. Һүн эдеэмнай хоёр ондоогоор hаладаг: нэгэдэхиниинь:түргөөр гашалдаг эдеэн: hүн,зөөхэй,тараг г.м. Хоёрдохидонь:үни байдаг эдеэн:тоhон ба нэгэ хэдэн айрhаар хэгдэhэн эдеэн. Буряад зондо иимэ заншал бии байhан. Ямаршье хүндэ хара уhа хэжэ үгэдэггүй,энээниие ехэ нүгэл гэжэ тоолодог.Сагаан эдеэнэй дээжэ дурадхажа ундаа харяагты гэжэ хүндэтэйгөөр хэлэжэ гартань барюулдаг. Аягалhан сагааниинь ехэ дүүрэн бэшэ, ехэ дунда бэшэ байха ёhотой. Һүнhөө-зөөхэй, тоhон, ээзгэй,сэтигэр hүн, аарса, сэгээ, үрмэн, айраг, хүрэнгэ, бозо г.м.эдеэн гарадаг. Мүнөө тараг хайшан гэжэ бэлдэхэб? Тараг. Ехэ hайхан амтатай, хүйтөөршье ууха, нажарай халуун үдэртэ унда харяалха диетическэ хоол гэлсэдэг. Тараг буряад хүнүүдтэ ехэ сэнтэй эдеэн. Айлшанаа угтахадаа эгээ түрүүн тарагаа гагсамhа (аяга)  соо хэжэ, гартань “сагаалагты” гэжэ барюулдаг. Нэгэ литр hү хөөрүүлээд бүлеэн болоторнь байлгаад, 100 гр.бүрлэгэ, нэгэ булан хилээмэ хээд, дулаан газарта үглөө болотор,али 10-12 саг соо байлгадаг.Эгээ түрүүн эдихынгээ урда бүрлэгэеэ абаха. Зөөхэй-саламат.Зөөхэймнай манда заншалта эдеэ хоол болоно.Үдэр бүришье шанаад эдижэ байхада болохо. Һайндэртэ остоолоймнай шэмэг эдеэн.Тайлгандаа гарахадамнай алаада (олади), зөөхэймнай хэрэгтэй, баhа дуhаабаридамнай хэрэгтэй байдаг. Зөөхэй аяар холо урда сагhаа үшөө Чингис Хаанай байхын сагһаа хүрэжэ ерээ гэжэ hанагдана. Энэ хоол ехэшье, багашье хүнүүд бэлдэжэ шадаха. Эдихын урда галдаа заатагүй мэдүүлхэ ёhотой. Зөөхэйгөө гагсамhа соо хээд табинабди.Зөөхэйн шара тоhон хүнэй бэедэ шэнгэжэ ганса туhа болодог. Үбэшэрхээд байхадаа, зөөхэй эдибэл, хүсэ шадал шанга болгодог, шэхэ, хүлөө унтахын урда эльбээд байхада яhала hайн байдаг. Хахад литр зөөхэй абаад бусалгаха хараад , худхажа байгаад hайнаар бусалжа байхадань,  нэгэ тагша талха хэжэ худхаха тоhо гарсарань нэгэ бага hү хэжэ үшөө худхаха. Иигэжэ саламат зөөхэймнай бэлэн болоно.

Notice: Undefined index: vote-post-6896 in /home/mungentobs/domains/mungen-tobsho.com/public_html/wp-content/themes/FreshResponsive/includes/rating.php on line 30
  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(1 голос, в среднем: 5 из 5)