“АЛТАРГАНЫН” УУЛЗАЛГАНУУД


Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

Түби дэлхэйгээр тарашаһан буряадууд  нютаг оронһоо тэгүүлжэ,  “Алтаргана” наадамай тэнгэри доро,  аянга дуунай хүгжэм доро, Ангара мүрэнэй эрьедэ уулзажа, бүхэ барилдаашад, һур харбагшад, үльгэршэд, ирагуу шүлэг найрагшад, дангинанар, арадай аман зохёолой абьяастан, уран гартан, шагай нааданай, һээр шаалгын бэрхэшүүл дүрбэн үдэрэй туршада танилсажа, нүхэсэжэ, тэмсэжэ, уулзажа баярлабабди.

Алтарганаһаа Алтарганада  угсаата арадайнгаа абьяас бэлигээр, соёл урлагаар, оюун ухаагаар, бэеын тамираар, сэбэр басагадаар, мэргэн харбагшадаар, баатар бүхэшүүлээр, хурдан моридоор бүгэдэ олоноороо бахархан омогорхожо, баярлан баясажа байхада ямар гоё гээшэб!   “Алтарганада” ерэһэн хүн бүхэнэй үрэ зүрхэндэ бидэ буряад арад гээшэбди гэһэн мэдэрэл улаан дүлэн шэнги соробхилжо байгаа һэн. Бүхы юумэн һайн тээшээ хубилнал, дээшээ дэбжэнэл, тойроод улзаһан хүнүүд үндэһэн хубсаһаа үмдэнхэй, буряад хөөрэлдөөндөө урмашанхай,  нюур шарайнь баяраар толоржо, нюдэнүүдынь сог заляар ошотожо, хараһан үзэһэнөө гоёшоон хөөрэлдэнэ. Эдэ хөөрөөнүүд таанадай анхаралда.

 

-Эрхүүгэй хүн зон “Алтарганада” ерэһэн айлшадаа сэдьхэлээ дэлгээн, хүндэмүүшэ буряад зан заншалаар угтажа абаа. Дэмбэрэлтэй гоё наадан боложо байна. Олон хүнүүдээр танилсаабди,  бидэнэй хөөрэлдэхэ, һонирхохо, һанаһанаа хубаалдаха юумэн олдоод лэ байгаа. Дала гараад иимэ наада хаража байһандаа баяртайб. “Алтарганада” үндэһэн наадануудаа: шагай наадан, һээр шаалга, шатар оруулһандань баярланаб. Бэеын тамирай хэрэгтэ наһаараа оролдооб, 35 жэл багшалааб, мүнөө шагай нааданай мүрысөөндэ Агын тойрогоо түлөөлнэб. Сагай эрхээр, үйлын үреэр хэдэн гүрэнэй дэбисхэр дээрэ таһарһан буряадууд бэе бэеэ мэдэлсэжэ, нүхэсэжэ, зүрхөө хөөрэн хөөрэлдэжэ  байхадамнай баясамаар һайхан байна даа,-гээд Сахюурта нютагай ажалай ветеран Батоева Цындыма Батоевна хөөрэнэ.

 

 

-Би Эрхүүгэй булагад яһатан болоноб. Ехэ шоно угайб. Хани нүхэрни Үльдэргын, дэлдэгэр галзууд омогой юм. “Алтаргана” наада 2008 онһоо алгасангүй харадагбди. “Буряадай нэгэ үдэр” урилдаа хараха дуратайбди. Мүнөө жэл Эрхүү можын аман зохёолой “Эрмэлзэл”, “Худайн гол” бүлгэмүүдые һайхашаан хаража, эхэ нютагайнгаа аялга шагнажа одоол уярааб даа, -гээд  Иван Владимирович Танхаев баяраа хубаалдаба.

“Нангин бууса”- буряадуудай хубиингаа ажаһуудал болон ажахы эрхилэлгын эрхим жэшээнүүдые харалга, “Үльгэр, магтал шүлэг түүрээгшэдэй урилдаан”, “Эрхим богонихон найруулга элирүүлхэ мүрысөөн”, “Ирагуу найрагшадай” эрхимые элирүүлгэ

Усть-Ордын аймагай түбтэ болоо һэн.

Үльгэршэдэй, шүлэг магтаал түүрээгшэдэй тэмсээнэй шүүгшэ, Россин габьяата зүжэгшэн  Нина Гармаевна Токуренова хөөрэбэ: “Мүнөөдэр 28 абьяас бэлигтэн Агаһаа, Үбэр-Байгалһаа, Эрхүүһээ, Монголһоо , Үбэр-Монголһоо ерээ. Усть-Ордын аймагай һаруул гоё Соёлой байшан соо хүн зон олоороо суглараа. Эрхүү нютагнай алдар суута үльгэршэдэй нангин тоонто нютаг гээшэ. Ямар бэрхэ, гоёор, уянгатуулан үльгэр түүрээдэг залуушуул олон боложо байна. Хүн бүхэн үльгэр түүрээжэ шадахагүй, досооһоон ямар бэ даа зориг хүсэл байха ёһотой бшуу. Хаа-хаанагүй нютагуудһаа ерэһэн үльгэршэд бултадаа бэрхээр, хүнүүдэй уяртар дуулана. Эрхимэй эрхимүүдые нэрлэе, Ахын аймагһаа Баторов Гуржаб, Агаһаа Болотов Эрдэм, Эрхүү  можоһоо Дмитрий Ухнаев, Дабаева Баира, Цырендылыков Алексей, Александр Архинчеев.

-Соёл, уран зохёол,  ирагуу найраг гээшэмнай сэдьхэл бодолоймнай үндэржэһэн хэмжээ, сэдьхэлэймнай хэды шэнээн эдеэшээд байһые харуулжа шадаха иимэл зүйл ха юм даа. Илангаяа залуу ургажа ябаһан улаан бургааһадай саашадаа ерээдүй сагта хүн шэнжэтэй, оюун сэдьхэлтэй, һайхан һанаатай, энэрхы налгай зантай хүмүүжэхын түлөө бидэ мүнөөдэр иимэ гоё “Алтаргана” наадам бүтээжэ  байна гээшэбди. Эхэ хэлээрээ уран шүлэг зохёодог ирагуу найрагшад олошоржо байна. Талаан бэлигтэй залуушуулай олошоржо байхадань тон ехэ баярланаб. Бэрхэ-бэрхэ хүбүүд басагад дороһоо урган бодожо байна. Элбэг Зандраев, Серафима Балданова, Жамийнжавай  Баярмай гэгшэд илгаран түрүүлээ,-гэжэ буряад арадтаа мэдээжэ ирагуу найрагша, Агын тойрогһоо шэлэн шүүгшэ Баатар Шагдаров хэлэбэ.

Монгол Уласай Дорнод аймаг түлөөлэгшэ, “Баргын наадан”, “Алтан дүрөө” наадануудай эхи табин найруулагша, Монголой соёлой тэргүүн, дуу хүгжэм зохёогшо Синдэртэй “Алтарганаар” уулзадагбди. Наһан соогоо соёлой ажалда зүрхэ сэдьхэлээ зорюулһан энэ хүнэй һанамжа ехэ сэнтэй гэжэ һананаб.

-Энээнһээ урагша арадай дуунай тэмсээндэ шэлэн шүүжэ ябадаг байгааб. Мүнөө энэ “Алтарганада” “Буряадай нэгэ үдэр” урилдаанда шүүгшэ болооб. Ямар һайхан зүжэглэмэл тоглолтонуудые  хараа гээшэбиб! Ямар баян хэлэн гээшэб! Ямар гоё хубсаһан гээшэб!  Ехэ баяртай байнаб. Олон бүлгэмүүдтэ эдир хүбүүд басагад хабаадана.  Эхэ хэлээрээ, нютагайнгаа аялгаар хөөрэнэ, дуулана. Энэ ехэ һайшаалтай. Хүн зон гэхэдээ – амитан,  хөөрэлдөөн гэхэдээ - хүүр, зугаа гээд хэлэхэдэнь ехэ һонин байгаа. Бидэ талын буряадуудбди, эрхүү буряадууд хадын зон байна. Тайзан дээрэ нютаг бүхэн, ондо ондоо зан заншалаа, ажабайдалаа, ажахыгаа, абари зангаа, ёһо заншалаа харуулаа. Зарим тээ ондоошог байбашье, хуу ойлгосотой, һонирхолтой байгаа. Арадай аман үгын дээжые амтархан соносооб, ёохорой хатарай элдэб янзые харааб, олон мэдэхэгүй зүйлнүүдые мэдэхэ болооб,-гээд Синдэр хөөрэнэ.

 

 

-Дангинанар тухай хөөрэхэ болоо һаа үгэшье олдохогүй хадаа, сэбэр буряад хэлэн дээрэ гоёор, тодоор, уярма зохидхоноор өөр тухайгаа хөөрөөд, дуу дуулана, хатарна, гоёлой хубсаһа харуулна, хэн хэниинь булта бэрхэнүүд, илгажа хэнииень бэ даа шэлэхэ гайтай асуудал шүүгшэдтэ тудаа хадаа. Омогоо мэдэнэ, угайнгаа һарбаалжан торьдиһогүй хэлэнэ. Арадай дуу хангюурдана, оршон сагай дуу дуулана. Сэбэр буряадаараа хэлэхэдэнь, арадай дуунай аянга өө-мөөгүй дуулахадань, нугалбарииень гаргахадань,  зүрхэ сэдьхэлдээ уярааб даа. Ямар бэрхэ басагад гээшэб гэжэ магтанабди. Ага тойрогой басагад илгарма ондоонууд, яб-саб ябадалтай, илдам гоёор энеэбхилээд, тодо хурсаар харюусана,-гээд Монгол Уласай Дорнод аймагһаа ерэһэн  Ширабнимбуугай Сэржэ-Мэдэг хэлэбэ.

 

 

Буряад Уласдаа, Монголдо алдар суутай болоһон “Мүнгэн хонхонууд” эдир дуушадай бүлгэм оршон сагай эстрадна дуунай тэмсээндэ түрүүлээд лауреат болоо юм. Эрхүү хото ошоходоо, тэдэнээр суг хамта автобус соо  ябаабди. “Мүнгэн хонхо” бүлгэмэй хүбүүд басагад буряад дуунуудые гоёор дуулана, олон жэлэй саада тээ зохёогдоһон дуунуудые дуулахадань би тон ехэ баярлааб. Харгын холые ойлгоогүйбди. Өөһэд хоорондоо буряадаар хөөрэлдэнэ, хажуудаа ябаһан хүнүүдтэ туһалхые оролдоно, һургаали хүмүүжэл һайтай үхибүүд дороһоо ургажа байгаа байна. Иимэхэн үхибүүдэй дороһоо үндыжэ байхада тон ехэ баясамаар байна.

-Дороһоо ургажа ябаһан эдиршүүлэй түлөө, эдэ улаан бургааһан хүүгэдэй түлөө бидэ булта энэ ажал хэнэбди. Буряад дуугаа, буряад хэлэеэ, буряад ёһо заншалаа, соёл урлагаа хүгжөөхэ хэрэгтэ оролдожо ябаһан бүгэдэндэ шэн сэдьхэлэй баяр хүргэнэб,-гээд Дорнод аймагай иргээнэй түлөөлэгшэ Намжилсурэнгийн Хүрэлбаатар-гуай хэлэбэ.

Хитад Уласай Үбэр-Монголой Шэнэхээнһээ ерэһэн  Доржийн Нашан түлөөлэгшэтэй 2008 ондо танилсаа һэмди. Мүнөө энэ  “Алтарганада” хани халуунаар уулзабабди. Үнинэй уулзаагүй түрэл садантаяа уулзаһан шэнги байгаа. Гэрэл зурагыень буулгажа абабаб. “Далитай үдэтэй жэгүүртэн” гэжэ буряад арадай дуу дуулаад, “Алтаргана” наадамай лауреат болоһоорнь амаршалааб.

Эрхүү можын Эхирэд-Булагад нютагай хори гушад угай Людмила Калиновна Александрова Николай хүбүүнтэеэ Хитад Уласһаа ерэһэн айлшадтай  уулзажа байба. Айлшад дагуур ястан, хубсаһанайнь оёдолой арга маяг, угалза, үнгэ будаг ондоо. Дуугархынь шагнахада ойлгохоор бэшэ, хэлэниинь монголһоо ондоо шэнгеэр үзэгдөө бэлэй. Уява, Хаяа, Ташур дагуурнуудтай танилсажа, гэрэл зурагта буулгабаб.

Эрхүү Можын Оһын аймагай Алуужан нютагай һургуулиин багша Апполон Алагуев сэбэр буряадаар хөөрэлдэнэ, тэрэ Хитад гүрэнөөр барга монголшуудай түүхэ шудалжа ябаад ерэһэн байна. Апполон, Айлтагүйн Нумаа абгай бидэ гурбан, гурбан зүгһөө уулзаһан буряадууд  түүхэ, хэлэн, соёл тухай хөөрэлдөө үүдхэжэ, һонин-һонин мэдээсэлнүүдые, һанамжануудаа хубаалдабабди.

Монгол Уласай Хэнтэйн аймагай Дадал сомонһоо ерэһэн айлшан Базаржабай Цырендолгор баяртайгаар энеэбхилэн иигэжэ хөөрэбэ: “Буряадай нэгэ үдэр” аман зохёолой бүлгэмүүдэй тоглолто харахадаа, ямар бэрхээр наададаг, ямар гоёор шог зугаа гаргадаг хүнүүд байдаг юм бэ гэжэ гайхамаар байгаа! Ямар баян хэлэн гээшэб! Буряад хэлэмнай заяандаашье мүхэхэгүй! Нютагай аялга дуунуудые шагнаад,  нютаг үгэнүүдые соносоод, ёохорой хатар хараад, зүрхөө хөөрөөд “Гоё-о!” гээд альгаа ташажал,ташажал байгааб!

Энэл даа “Алтарганын” амин гол удха! “Алтарганын” наран  доро наадагшад, хабаадагшад, үзэгшэд урма зориг оронобди, сэдьхэлдээ эршэ хүсэ абанабди, нэгэ арад гээшэбди гэһэн мэдэрэлдэ эзэлэгдэнэбди. Ямар нютаг түрүүлээб, ямар можо, хизаар эгээн олон шагнал абааб гэжэ тоолохо тоншохо юумэн бэшэ. “Алтарганын” номин сэнхир тугай намилзаан доро   зүрхөө доһолгон, сэдьхэлээ уяран нэгэ амин буряад арад зон гээшэбди гэһэн мэдэрэл юунһээшье сэнтэй, юунһээшье буянтай, юунһээшье хэшэгтэй!

“Алтарганын” амин гол удха  - буряад-монголшуудай сэдьхэлэй нэгэдэл, уулзалгын ехэ баяр мүн!

Нарата һайхан юртэмсэ дээрэ угсаата буряад араднай мандан дэлгэржэ, ажана амгалан, баян бардам  ажаһуухань болтогой!

  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(0 голосов, в среднем: 0 из 5)