Эхэ хэлэн – манай баялиг-ХIУ


Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

Буддын шажантанай заншалта Сангхын дурадхалаар эмхидхэгдэдэг, Ивалгын дасанда үнгэржэ байдаг «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн hургуулинууд хоорондын заншалта буряад хэлэнэй наадам 2014 оной июньдэ эхилээ һэн. Тэрэ гэһээр энэ саг болотор 14 дахин наадам бүтээгдэбэ гээшэ. УIII наадамда – 84 һургуули, IХ наадамда – 82 һургуули хабаадаа. Наадам бүхэндэ дунда зэргээр адагынь 500 гаран һурагшад хабаадаа гээд тоолобол, 7000 гаран үхибүүд хабаадаһан болоно. Энэ хоёр хахад жэлэй хугасаада хүбүүд басагаднай ямар ехэ сэгнэшэгүй һургаал заабарида, эрдэм мэдэсэдэ хүртөө гээшэб!

dsc09625

Наадамһаа наадамда ерэхэ бүреэ үхибүүд эхэ хэлээрээ ульгамаар дуугардаг болоно, урашуул гарынь уян нугархай болоно, ехэ забһарлалай үедэ (жюриин дүн согсолхоео  ошоходо) үхибүүд дуран соогоо дуу дуулана, хатараад туршана, шог үгүүлэл хөөрэнэ, тиигэжэ үхибүүд олон хүн зоной урда зүрхэтэйгөөр өөрыгөө харуулжа шададаг болоно. Энэ шадабари тэдээндэ хожомоо хэрэгтэй болохо һургуули мүн. Халуун альга ташалга юунһээшье сэнтэй!

Үшөө юун һайшаалтайб гэхэдэ, ород үндэһэ яһатан үхибүүд буряадаар хэнһээшье бэрхээр, хэнһээшье гоёор дуу дуулана, тэдэнэй сэбэр буряадаар  дуугархадань ямар урмашамаар гээшэб. Буряад Орон нютагтаа амгалан тэнюун, эбтэй эетэй   ажаһуухамнай  ямар ехэ буян хэшэг гээшэб!

Эдэ жэлнүүдтэ 14 дахин болоһон наадамда Жаргалантын һургуулиин түлөөлэгшэд  4 дахин нэгэдэхи һуури, 3 дахин хоёрдохи Һуури эзэлээ, Ааланай һургуулиинхид 3 дахин нэгэдэхи һуури, 1 дахин хоёрдохи, 1 дахин гурбадахи һуури, Харланай һургуулиин үхибүүд 2 дахин нэгэдэхи, 2 дахин хоёрдохи һуури эзэлээ. Үхибүүдые зоригжуулжа шадаха, үгэеэ ойлгуулжа шадаха,  бэлдэжэ шадаха багша

Илалта туйлажа шадана. Өөрынгөө мэргэжэлдэ дуратай багшын ажал хэрэг урагшатай байдаг. Тэдэнэй илалта туйлахань бэлэхэн шэнгеэр һанагдадаг.

Ахын аймагай, Усть-Ордын аймагай һургуулинуудай түлөөлэгшэд холо газарые холо гэнгүй дабажа ерэнэ, дуратайханаар ерэдэг гэжэ адагламаар байдаг.  Үбэсын, Оһын, Эрхэдэйн уг гарбалтан, Улаан-Үдэдэ байдаг нютагаархид  түрэл нютагайнгаа үхибүүдтэ туһалжа, урмашуулжа, харгын нэмэри мүнгэ үгөө һаатнай ямар ехэ буян болохоб даа! Энэ наадамда ябаһаар  Балданова Серафима (Үбэсэ), Наталья Цыремпилова (Гаарга), Арюна Халзанова (Жаргаланта), Баирма Ширапова (Аалан) багшанарые, Харланай гулваа Бэлигтэ Жигжитовые  һайн таниха болооб. Үнэнхэ зүрхэнһөө үхибүүдэй түлөө, буряад хэлэнэй түлөө, буряад арадай түлөө ябажа ябаһан улад зон юм.  Буряад гуримаар үһэеэ гүрэһэн хөөрьхэн басагадые, бүһэеэ зүб гуримаар бүһэлһэн хүдэр хүбүүдые харахадаа, һайхашаан уярмаар байдаг даа.

Зарим асуудалнууд ямар хатуу гээшэб, ямар шанга эрилтэтэй тэмсээн гээшэб, теэд үхибүүд дуратайгаар сээжэлдэдэг, баяртайгаар урилдаанда хабаададаг. Буряад хэлэнэй багшые бурхан мэтээр шүтэмөөр юмэ гэһэн бодол   һанаандамни ородог. Тиигэжэ һанахадаа эжэлүүдгүй зүрхэмни шэмшэрээд, нюдөөрни нулимса мэлтэгэнэшэдэг. Ухаан бодолтой, зүрхэн толтотой, эрдэмэй орьёл өөдэ үхибүүдээ дахуулһан,  эрмэлзэл дүүрэн багшанарай байһан с агта буряад хэлэмнай хэзээдэшье мунхэ байха!

2016 оной ноябриин 25-да заншалта болоһон Хамбын наадам болобо. ХIУ наадамые Арадай Хуралай гэшүүд эбээн тэдхэбэ.

dsc09437

Наадам буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлөөхэ, нютаг хэлээрээ харилсаха таарамжатай оршон байгуулхын тула эмхидхэгдэнэ.

Үхибүүн бүхэниие эхэ хэлэндээ эльгэтэй болгохо, үгэ хэлэнэй баян нөөсэтэй болгохо, зохёохы эрмэлзэлынь хурсадхаха, түрэлхи хэлэеэ үзэхэ урма зоригынь дэмжэхэ, түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, уралиг, түүхые үзэхэ, мэдэхэ хүсэл түрүүлхэ, эжы, абынгаа хэлэ хүндэлжэ һургаха – иимэл зорилготой Хамбын наадам юм.

“Эхэ хэлэн – манай баялиг” наадамай урилдаануудые нэрлэе, «Этигэл Хамбадаа Зальбарал», «Доншуур маани», ”Сагаан Дара Эхын магтаал”сээжээр гүйсэдхэхэ.  Уран гоёор, сээжээр уншалгын урилдаан. Командын гэшүүд жээрэбэй ёһоор тудаһан Зальбаралай бадагуудые уншаха даабари.

Үхибүүдэй маани уншажа байхыень харахада, тэдэнэй нюур шарай ондоохон болодог, зальбаран этигэжэ маани уншахадань,тэдэнэй шарайнууд досооһоон гэрэлтэжэ байдаг. Үхибүүдэй маани уншахада, Дамба хамба ламамнай  хүхюутэй болоод, ходо энеэбхилжэ байдаг. Жаргалантын һургуулиин һурагшад ямар гоёор маани уншадаг гээшэб!

Удаадахи урилдаан тухай хөөрэе. Уран гартай Баярма Митуповагай харуулаад, заагаад үгэхэдэнь,  басагадууд   арһаа тааруулаад, эсхээд, хүбэрдёод,  жаахан үхибүүдэй сээжэбшэ оёжо һураа. Турша туршаһаар байтараа гарынь дүйтэй болоно. Хүхэ зүү хүндэлэн барижа һурана. Командаар ерэжэ шадаха аргагүй зарим басагад Баярма Митуповагай шадабарида һурахаа зорюута  хажуудань ерээд заалгана, тэдэнэр оёдолдо тусгаар дуратай байһандаа,  оёжо һураха зорилготой байна ха юм.

Түрүүшын наадануудта хүбүүд ташуур гүрэжэ һураа һэн. ХIУ наадамда хүбүүд дарханай дүршэл абаба. Модо харуулдажа, нарин нягтаар тааруулжа, багшын хүтэлбэри доро тус ажалай гурим, һубарил сахин, түргөөр, нягтаар, зүбөөр шэрээ дархалха даабари. Үндэһэтэнэй нэгэдэхи лицей-интернадай һурагша Мэргэн Сандаков тон зохидхоноор шэрээ, һандали дархалаа. Энэ сэдэбээр тэрэ түрүү һуури эзэлжэ, өөрынгөө командада эрхим гэһэн сэгнэлтэ асаржа шадаа.

Уран баримал сэдэбээр урилдаан. Багшын хүтэлбэри доро хүбүүд пластилинаар бүтээл хэнэ. Энэ урилдаанда Дугар зайсанай бартай барилдажа байһан дүрэ хараад ерэхэ ёһотой байгаа. Энэ дүрөөр уран баримал хэхэ даабари үгэбэ. Хүндэхэн лэ даабари байба хаш. Юундэб даа бар амитаниинь жаахан, барилдажа байгша хүниинь бэеэр томо болошоно. Зарим ажалнууд бар юм гү, али эреэн гүрөөһэн юм  гү, илгаруулхын аргагүй байгаа бэлэй.

“Хоёр хэлэ тэгшэ мэдэе!” гэһэн сэдэбтэ үхибүүд ород хэлэнһээ буряад хэлэндэ онтохо оршуулна. Нютагай аялгаар оршуулаад, удхаарнь тобшолол гаргаха, өөрынгөө һанамжа хэлэхэ  даабаритай. Хүүгэдэй хүдэлмэри шүүгшэд шалгахадаа, үгүүлэлэй удха хэр зүб дамжуулагдаһаниие шухалада тоолохо.  Оршуулгаа шүүгшэдтэ уншажа үгэхэдөө, сэдьхэл оруулжа,  шадамар бэрхээр уншаһан хүнүүд дээгүүр оноо абажа шадана.

«Уран бэлигтэй, ульгам хэлэтэй» гэһэн урилдаанда команда бүхэн «Минии нютагай солотон» гэһэн хүдөө ажахын хүдэлмэрилэгшэд тухай  танилсуулга бэлдэхэ, жюриин сонорто тодо, уран хөөрөө дэлгэхэ ёһотой байгаа.

«Үнеэтэй айл үлдэхэгүй, булагтай газар гандахагүй» гэһэн үгын ёһоор гандашагүй абьяас бэлигээ харуулха мүрысөөн.

«Хэнэй хэлэн баян бэ?»  сэдэбээр мяхан табаг яагаад бэлдэхэб, нэрэтэ мяханууд гэжэ юун гээшэб, ямар гуримаар табидаг юм бэ гэһэн асуудалнуудта харюу үгэхэ, сагаан эдеэн табаг тухай мүн лэ дэлгэрэнгы хөөрэхэ даабаритай байгаа.

«Оньһон үгэ оностой, олоной үгэ тудастай”. Даабари: шэлэһэн оньһон үгынгөө удхаар шог удхатай хөөрөө бэлдэхэ. Хөөрөөгөө дүүргэхэдээ, тэрэ оньһон үгөөрөө тобшолол хэхэ. (Жэшээнь… энэ ушарай удхаар “Хорёошо үнеэн хотондоо хүндэгүй, хэрүүлшэ хүн хүршэнэртөө хүндэгүй” гэжэ араднай дэмы хэлсээгүй байна даа гэжэ ойлгохоор).

Хамба Ламын шан абалгын тэмсээн. «Буряад дасангуудай сахюусанууд, субарганууд, нангин шүтөөн газарнууд», «Изагуурай 5 бурхад» болон энэ шатада үгтэһэн  бусад асуудалнууд дабтагдана.

Хойто үдэрынь, ноябриин 26-да, Буряадай Гүрэнэй телевидениин сэнхир дэлгэсээр сэхэ дамжуулгын аргаар мүрысөөнүүд үнгэрөө. Буряадай телевидени энэ нааданай үнгэрхэ бүри эбээн тэдхэгшэдэй тоодо оролсожо, 2 сагай туршада сэнхир дэлгэстэ гараха арга олгодог заншалтай болонхой. Буряадай телевидениин хүтэлбэрилэгшэ Марина Урбаева эмхидхэгшэдтэ ерээд, наадам хэр ябажа байнаб, ямар туһа хэрэгтэйб, үглөөдэр заншалта сагтаа ерэнэ бэзэт гээд асуугаад, хөөрэлдөөд ошоходонь, Буряад Уласдамнай холын хараатай хатан дангинанар, найдамтай эрхим эхэнэрнүүд биил байна гээд баясамаар!

“Эхэ хэлэн – манай баялиг” удаадахи наадам декабриин 25-да болохо. “Абсолют” компани эбээн тэдхэхэбди гэжэ мэдүүлэнхэй.

  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(6 голосов, в среднем: 4.7 из 5)