Удам сударын алтан һабагша


Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

 Агууехэ уранзохёолшо, драматург, кино найруулагша Даширабдан Батожабайн

түрэһөөр 95 жэлэй ойдо зорюулагдаһан "Минии уг гарбал" Интернет-конкурсдо.

Уг гарбалай бэшэг номинацида.

 Монгол Уласай Улаанбаатар хотын Чингэлтэйн 17-дохи сургуулиин

11-а  классай hурагша Чинзоригой Золжаргал. 

Монгол туургатан арад зон өөрэйн удам угсаа, уг гарбалаа сайн мэдэжэ тэрэнээ үри хүүгэдтээ, залуу хойто  үедээ аман яряа болон бэшэгээр бэшэжэ үлдээсээр ерэсэн түүхын уламжлалтай арад түмэн юм. Угайн бэшэг Монгол туургатан арад түмэн өөр өөрөөр нэрлэдэг байсан болобошье юрэнхыдөө  “Угайн бэшэг” хэмээн нэрлэжэ заншасан байна.

unnamed-4Угай бэшэгэй салашагүй хэсэг нь үрхэ гэрийн түүх юм. Үрхэ айл бүри өөрсдын  удам судрыг үр хүүхэдтээ үнэн зүбөөр нь бэшэжэ үлдээхэнь ахамад, дунда үеынхинэй эрхим зорилго байха ушартай. Тиимэ болохоор эрдэнитэ хүнэй бэеын эсэгэ, эхэһээ оложо түрэсэн хүнэй:

Түүхэнь бурхан болодоггүй

                            Түүхэнь түрэл арилждаггүй

                           Түүхэнь түүхээрээл үлдэдэг  хорбоо юртэмсын жама ёсон юм.  

Энэ угай бэшэгтэ бэшэгдэсэн түүхэ Монгол туургатанай дээдэ үе Бүртэ шоноһоо эхитэй, Баргабаатарай хүбүүн Хоридой мэргэнэй дунда хатан Шаралдайһаа мүндэлсэн табан хүбүүнэй отхон Шарайдай угай бэшэгэй нэгэ хэсэг  бөгөөд Шарайдһаа хойшонхи үе удмын хэлхээ бэшэг болоно.

Буряад угсаатанай обог гарбалай талаар олон үеийн туршада аман домогоор яригдажа ерэсэн Шарайд обог нь дотроо Худанса, Танха,Хагшууд, Ахайд, Долоод, Дэлдэй, Сүнид, Тоботой гэсэн хөхүүртэ хубаагдан үе дамжин үнөржижэ ерэсэн түүхэтэй байна.

Эрдэмтэн мэргэдийн судалгаагаар Хори буряад угсаатанай 11 эсэгын  / обогой/  зон 67 хүхүүр болжээ гэсэн байна.Буряадын угайн бэшэг нь Баргабаатараар эхилдэг бөгөөд энэ хүн нь бодото хүн гү, домог гү гэсэн асуудал мүнөө хүртэр эрдэмтэдэй дунда сонирхолтой   байһаар ерэжээ. Шарайд обогтоной ехэнхи нь өөрсдөө Худанса Шарайд гэдэг бөгөөд угийн бэшэгтэ  Шарайдын хүбүүн Худанса гээд саашань хүтэлсэн байдаг.

Худанса нь Хоридай мэргэний ехэ хатан Баргажин-гуагийн охин Алун-гуагийн / Добу мэргэний гэргий / хүбүүн Бодончар мунхагтай нэгэн үеийн хүн болох бөгөөд Бодончар мунхагийн арав дахь нь Тэмүүжин / Чингис хаан / болоно.

Тэмүүжин нь 1162 оны дүрбэдүгээр сард / хаврын дунд сард / Есүхэйн ууган хүбүүн боложо түрсэн бөгөөд буриадын “ Зээ” талын хүн болоно хэмээн эрдэмтэд судлаачид бэшэжэ тэмдэглэсэн байна.

 

Тиимэ ушарһаа буряад арадын нэгэн дуунд энэ тухай:

          ... Бугахан hаарал моримной

              Бууралхан адуунай унаган юмэ

              Буриадхан гаралтай Чингис хаан

              Баруунхан Хуасайн зээхэн юмэ.                   

                       Хувахан чихтэй hааралхан

                       Хонгорхон адуунай унаган юмэ

                       Хайртай ганса Чингиснэй

                       Хорийн боржигной хүвүүхэн юмэ...

гэжэ энэ дуу буряад  зон олон үеын туршада арадай дуу болгон дуулажа, мүнөө хүрэтэр байна. 

Буряад  Хуасай обогтон Хоридой мэргэнэй дунда хатан Шаралдайн хоёрдохи хүбүүн байгаад Шаралдайн тавдугаар хүбүүниинь Шарайд болоно.

Шарайдын угийн бичгийг 1730-аад оны үед Агын Буриадын эмч, лам Сахийна гэдэг хүн хөтлөн бичиж үлдээснийг Шарайд овгийн хүмүүс үе дамжуулан өөрийн хүхүүрийн угийн бэшэг баяжуулан хүтэлжэ байгаа.

 Ингээд Шарайдын угын бэшэгэй дэлгэрэнгы бэшэгдэсниие  үзүүлбэл:

                                                        Монгол туургатны дээдэ үе

 Бөртэчину- Гоо марал.

  1. Батцагаан
  2. Тамачир
  3. Хоричар мэргэн
  4. Уужимбуурал
  5. Салихачуу
  6. Их нүдэн
  7. Чиносочий
  8. Харчубаатар
  9. Боржигдай мэргэн Баргабаатар
  10. Торголжин баян                                Хоридай мэргэн

 

                                                                                                         Шаралдай

Дува сохор              Добу мэргэн     -     Алан-гуа                       1.Шарайд

                                                                                                           

  1. Бутанцар мунхаг                               Худанса
  2. Хабачир баатар                                                                                                                                                                                                                                                              
  3. Мэнэн тудан           4.
  4. Хаша хүлэг 5.
  5. Байшинхор догшин 6.  
  6. Тумбинай сэцэн 7.
  7. Хабул хан 8.             
  8. Бардан баатар     9.
  9. Есүхэй баатар - Өүлэн үжин 10. 

     1162-4-16                10. Тэмүжин / Чингис хаан /                      11.

         Зүчи, Цагаадай, Өгөөдэй, Тулуй.                                          12.

  1. Хубилай 13.    

3.Чингим тайж                                           14.

  1. Дарамбал 15
  2. Буянт
  3. Заяат
  4. Тогоонтөмөр
  5. Төгстөмөр
  6. Дүүрэнтөмөр тайж                                Бөөрхи  
  7. Ажаа тайж Өөдхэй 
  8. Агваржин жонон Энгэргэ
  9. Харгацуг тайж Энхэ         
  10. Баянмөнх жонон Ангир
  11. Батмөнх даян хаан Бухияан   
  12. Гэрсэнз жалайр хун тайж Бури       
  13. Аминдурал Бойhор
  14. Мууруубуймаа                                         Шүбээтэй
  15. Шолойсэцэн хан Бадма
  16. Бавай сэцэн Өөдхэй
  17. Норовсэцэн Олоhон
  18. Пунцаг Саржи
  19. Чойжав Яхууна
  20. Дэмчиг Ханхаал 
  21. Цэвээндорж              Эрдэнэ
  22. Санзайдорж Шамба
  23. Бат- Очир Үнэр     
  24. Тогтохтөр / То ван – 1797 он / Сумьяан       
  25. Манжбазар                                                 Цэвэг
  26. Доржпалам / 1884 он /                                   

                                        

 

                                                                  Шамбын Заан

      Шүлтэм                                   Балдан                       Доржо                        Дунай

      Цэрэн                                       Жигжид                     Гарма                        Тэхээн

                                                        Чүлтэм                                                          Жамбал

                                                        Дэлгэр

 

                                                         Шүлтэмэй Цэрэн

                          Цэвэг                                                            Жамсран

                          Содном                                                        Цэвээн / эрдэмтэн/

                      

                                                        Заанай Балдан

                    Жигжид                     Чүлтэм                        Дэлгэр

                    Жамсран                                                         Гомбо

                    Холхоон                                                          Авараазэд

Ешибал

                                                         Заанай Доржо

                     Гарма / хүүгэдгүй/

                                                       

                                                        Заанай Дунай

                  Тэхээн                                                                               Жамбал

                Лувсан                                                                   Аанчин                   Дагзал

                                                       Шамбын Үнэр / 6 хүбүүтэй /

 1.Рэгваа         2.Дэлгэр           3.Цогт                   4.Сонж           5.Чимихэр            6.Сумьяан

                         Дагва                Мүнхэ                  Радна              Чойдог                   Согто

                      Сахилт              Жалсан                Равдан             Равдан                   Тарва

  1. Даржаа 3.Бата                                                                Мүнхэ             

                     Чүлтэм               Соржо                                                               Цэвэг

                    Дэлэг

                  Гомбо  

                                                                                                                            Цогтын

                Даржаа               Мүнхэ                                                                  Сонжо

             Жамьяан               Галша                                                                  Доржо

            Жав                      Жалсан                                                                 Цэрэн

                                        Дугар                                                                    Дашбал

                                      Чойцэрэн                                                              Бүүвэй          

                                      Бадма                    

                                                               Мүнхын

                                                              Аандан

                                                            Галдан

                                                           Долсон-------Азар--------Няма

                        Цэвэгэй-----Долгор-----Сэмэнжид----Цэдэн----Сэрэжид----Махмади.

                                                     Сумьяан------Цогто-----Сонжо

                                                                                           Гэндэн

                                                                                           Батмүнхэ

                                                   Сумьяан----- Цогто-------Бүүвэй

                                                                                            Мэдэраа

                                                                                Лхамадий-----Цээдаш---Баир----Баясхалан

                            

                               Цээдаш------Гурдарма-Сергей---Владимир---Гурбазар---Гуржаб

                              Баясхалан------Коля----Дашагалсан----Дашабал—Валерий

                           Баир- Сэмпил

                                                Сумьяан Цэвэгэй Долгор 

            Муйдэр                                           Балжид                                       Буяндэлгэр

Лхам                                                         Батуунай                                       Содном

Бараадий                                                 Бата                                              Долгор   

Гарма                                                     Дамдин

Сэндэм

Дамдинсурэн

Бүтид

Ошир

Сэпэлмаа

Балдоржо

                                                 Мүйдэрийн Лхамын Дамдинжав

                                                                                    Болормаа

                                                                                    Батсайхан   

                                                                                    Батзориг

                                                                                    Батсүх 

                                                                                    Батзаяа

                                                                                    Батчулуун

                                                                                    Пүрэвсүрэн

                                                                                    Батмагнай    

                                                  Бараадийн-Дулмаа

Мүйдэрийн – Дамдинсурэн             Бүтидэй-Бата     Оширой                Сэпэлмаа 

                        Доржханд                                                  Дашханд                Басгаадай   

                       Бямбаа---Пүрэвсүрэн                               Ганзориг               Хажидмаа

                                        Цогтын ---Доржын----- Балжид

                                                                                Батуунай         

                                                                                Бата----Гармын- Алтансэсэг-Насансэсэг-Эрдэнэбаяр-Ганхуяг-Сэсэг- Мунхсэсэг-Доржо-Бадамсэсэг-Ганзориг-Батазориг

                                                                                Дамдинай----Цэдэнжав----Раднажав---Цэрэнжав-Балданжав---Бор Оюун--Шар Оюун---Оюун---Оюунсэсэг---Дашжаб---Намсрайжаб      

                                                                                Жаргал---Цэцэг

                                        Сумьяан---Цэвэгэй----Сэрээжидэй----Удвал—Гомбо—Гүр--Лхам

                                                                               

 

Удвал---Бар—Балжир—Дондог—Эрдэнэ—Лхам

Гомбо—Шидамба

Гүр—Батжаргал---Долгоржав---Батболд—Дуламсүрэн—Мэдэгмаа—Дуламжав—Дэнсмаа

Лхам—Даваа—Жалсрай

Гомбын Ишдамба---Дагзал—Борхүү—Балжид—Сэвэлжид—Гүлгэн—Батзориг—Цэрэнжав--Батболд-

Гүрийн—Батжаргал---Чинзориг---Батзориг

Гүрийн—Батболд—Энхбаатар-Болдбаатар—Даваажаргал—Энхжаргал---Баянбаатар

Батжаргалай---Чинзориг---Золжаргал----Ариунбат

Батжаргалай---Батзориг---Төгөлдөр---Төгсөө

Батболдой---Энхбаатар---Батэрдэнэ---Батзориг

Батболдой---Болдбаатар---Билгүүн---Дөлгөөн---Тулга  гээд олон зоной нэрэ бэшэхэ ушар иигээд үндэрлэе. Манай Шарайд Шамба обогтон нийт 400 –500- аад зоной нэр мүнөө мэдэгдээд байна. Угай hарбаалжа соо хадамда гаража ошоhон эхэнэр зонуудай нэриие бэшэдэггүй уламжлалтай байна. Иимэhээ энэ угай hарбаалжа соо үсөөн эхэнэр зоной нэр бэшэгдэбэ.

Иигээд Хори Буриадай  11 овгийн гарлыг бичвэл: Баргабаатрын хүү Хоридай мэргэн гурван хатантай байсан бөгөөд  их хатан Баргажин гуа хатнаас Алунгуа, дунд хатан Шаралдайгаас :  1. Галзууд

                               2.Хуасай

  1. Хүгдүүд
  2. Гучид
  3. Шарайд

 Бага хатан Анандангаас:  1.Харгана

2.Гутай 

  1. Бодонгууд
  2. Халибин
  3. Сагаангууд
  4. Батанай овогууд үүссэн гэж үзэх бөгөөд түүхийн он удаан жилийн явцад өнөржин үржиж 21-р зуун жилд Монгол туургатны нэгэн салаа мөчир болсоор иржээ.

 

Минии өөрын уг гарбалые мүнөөнэй Забайкалскийн хизаарай Ага нютагай Хунхур

/ Кункур/ нютагhаа эхитэй гэжэ абамни намда хэлэhэн.

Минии хүгшэн абын аба Сэрээждэй Гүрэ- Агын буряадай нютаг Онон голын урда тээхэн Нэлиин нараhанай зүүн талда “ Баянбулаг” нуурай баруун урда эреэд 1901 ондо мэндэлэhэн гэгшэ.  Тиигээд арабаад наhатай боложо байтарнь Ород гүрэнд ехэ хубисхаал /революци/ боложо тэрэ нютагта ажа hуужа байhан олон буряадууд зөөдэл хэжэ урагшаа Монгол нютагта ошоhон байна. 18 наhа хүртэр мал маллажа байтараа армид ошоhон байна.

Минии хүгшэн аба Гүриин Батажаргал - Монгол ороной зүүн хизаар Дорнод аймагай / район/ Саган-Обоо гэжэ нютагта 1939 ондо мэндэлhэн гэгшэ.

Минии аба Батажаргалай Чинзориг мүн Дорнод аймагай Чойбалсан  хотод мэндэлэhэн байна.

Абамни  Улаан- Үдэ хотод Буряад гүрэнэй ехэ сургуулид аспирантурта hуралсажа дүүргэhэн. Улаанбаатар хотод Ехэ сургуулид багшаар хүдэлнэ.

Би  Чинзоригой Золжаргал Улаанбаатар хотод түрэhэн. Улаан-Үдэ хотод  1-дэхи лицей-интернат сургуулид 3 жэлэ hуралсажа олон сайн нүхэдтэй болооб. Мүнөө Улаанбаатар хото 17-дэхи сургуулид 11-дэхи классд hуралсажа байнаб. 

Иигээд “ Мүнгэн Тобшо” интернэт журналай  “ Минии уг гарбал” нэртэй урилдаанда хабаадажа байhандаа ехэ баяртай байнаб. Урилдаанда хабаадагша  бүхы зонуудта ажалай, эрдэмэй амжалта хүсэнэб.

 

  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(0 голосов, в среднем: 0 из 5)