Буруновтанай уг гарбалай түүхэ


Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

Алдарта  уранзохёолшо Даширабдан Батожабайн түрэһөөр 95 жэлэй ойдо зорюулагдаһан “Минии уг гарбал” Интернет-конкурсдо. Эрхим зохёон бэшэлгэ номинаци.

Эрдэм Бурунов, Буряадай Үндэһэ яһатанай 1-дэхи лицей-интернадай 4-дэхи «а» ангиин һурагша

 

Хүнэй наhан соо эжы аба, тоонто нютаг, турэhэн дайда, түрэл хэлэнһээ сэнтэй юумэн үгы. Эдэ бүгэдые hайнаар ойлгожо, нангинаар сахижа ябахыемнай манай гэртэхин болон багшанар ехэ оролдоно гээшэ. Гэр бүлын үүргэ энэ хэрэгтэ гол шухала. Гэр бүлэ хоорондоо ямар харилсаатайб, хүүгэдээ ямараар hурганаб, ямар жэшээ харуулнаб, тэрээнhээ бухы юумэн дулдыдана ха юм. Сэхэ сэбэрээр ябаха, ажал хэрэгтээ харюусалгатайгаар хандаха, аха зониие хүндэлхэ, дүүнэрээ дүмэхэ, эрдэм бэлиг шудалха, эхэ орондоо дурлал түрүүлхэ – эдэ бүгэдые заадаг эжы абадаа баярланаб даа. «Угаа уһанда хаяхагүй» гэһэн сэсэн мэргэн үгын ёһоор, би өөрынгөө уг гарбалай түүхээр һонирхожо, шэнжэлэлгын хүдэлмэри ябуулха гэжэ шиидээб.

Би энэ найруулга бэшэхэдээ, өөрынгөө гэр бүлын жэшээ дээрэ, хүгшэн аба эжынгээ хөөрөө дээрэ үндэһэлэн, гэр бүлынгөө түүхэ хаража үзэбэб.  Модоной үндэhэн газар доогуур, хүнэй изагуур газар дээгүүр гэдэгэй ёһоор, гэр бүлымнай хадагаламжада байhан урданай бэшэгүүдые, бүлын гэрэл зурагуудые хаража, өөрынгөө уг гарбалые шэнжэлэн хаража узэхэ зорилготойб.

«Хэнэй хүбүүн, хэн гээшэбши? Ямар угайбши?» -гэhэн асуудалай удха тон гүнзэгы. Би эсэгынгээ талаар уг гарбалаа хөөрэхөө hананаб. Эндэ нэгэдэхи үеhөө эхилжэ долоодохи үе болотор харуулааб.

Би-Эрдэм.

  1. Эдуардын хүбүүнби.
  2. Эдуард-Баатарай.
  3. Баатар-Ширнинэй.
  4. Ширнин-Ламажабай.
  5. Ламажап-Ошорой.
  6. Ошор-Бүрэнэй.

20131122_133120Намда гэр бүлын түүхэ аргагүй һонин байна. Би фотоальбомуудые гаргажа, хуушан фотозурагуудые ехэ хараха дуратайб. Тэндэ танил нюурнуудые хаража, элдэб бодолнуудта абтадагби. Эдэ зон тэрэ үедэ залуухан, сэбэрхэн… Юун тухай бодожо, хүсэжэ ябадаг байһан байгааб? Хүн бүхэндэ өөрын түрэһэн нютаг, түрэл дайда гэжэ байдаг гээшэ. Минии түрэһэн тоонтомни-сэлгеэ һайхан Хяагтын аймаг юм. Нютагни зунай үедэ-зулгы, үбэлэй сагта- саһатай. Эгээл дуратай хүдөө нютагни- минии Мөөрөөшэ нютагни! Ажалша малша зоноор баян, ёһо заншал, соёл түүхэеэ хадагалжа, үри хүүгэдтээ дамжуулжа байдаг нютаг юм. Минии обог-«Бурунов». Ямар удхатай, хаанаһаа эхиеэ абаһан обог бэ? Уг гарбалайнгаа утаһа онгилжо харахадамни, анха түрүүн «Бүрэн» гэжэ нэрэтэй хулинсагһаа эхитэй. «Бүрэнтэн» гээд манай уг нютаг соогоо ехэ суутай, мэдээжэ юм. Бүрэн табан хүбүүтэй байһан юм: Морхонды, Банзар, Чойсрон, Жамса, Ошор. Ошорһоо дүрбэн хүбүүд түрөө: Ламажап, Ойдоп, Заахай, Нипэн. Ошорой томо хүбүүн-Ламажап малшан хүн байһан юм. Ламажапһаа минии хүгшэн абын аба-Ширнин түрэһэн байна. Ширнин гурбан хүбүүдые түрөө: Элбэг, Баатар, Табаажап. Баатар-минии хүгшэн абамни болоно, мүнөө 62 наһатай. Уг гарбалайнгаа һарбаалжан шэнжэлжэ байха үедөө, юундэ намайе «Эрдэм» гэжэ нэрлэһэн тухай һонирхобоб. Энэ нэрэ намда дасанда үгэһэн юм байна. Ламын хэлэһээр, би ехэ эрдэмтэй, ухаатай хүн болохо ёһотойб. «Эрдэм» гэжэ нэрэтэй хүнүүд Хальмагта, Монголдо байдаг тухай мүн лэ мэдэжэ абааб. Манай гэр бүлэ өөрын онсо заншалтай, хододоо сахигдажа ябаһан һургаал заабаритай юм. Энэ ажалаа шэнжэлхэдээ, хүгшэн баабайтаяа, эжытэеэ, бүхы дүтын түрэлхидтэеэ хөөрэлдөө үнгэргэжэ, гэр бүлынгөө угай бэшэг, фото зураг, элдэб дансануудые уудалжа үзэһэн байнаб. Минии хулинсаг үбгэн- Ширнин Хилганта нютагта түрэһэн намтартай. Үндэр томо, багжагар бэетэй, нютаг соогоо аргагүй хүндэтэй хүн байһан юм. Ухаагаар һонор, ажалша, бэрхэ, һайхан зантай Ширнин Балжима нүхэртэеэ үри хүүгэдөө тон һайнаар хүмүүжүүлжэ шадаа. «Балдан Брэйбун» дасанда хүдэлһэн габьяатай. Аймаг соогоо Ширнин амбай гээд суутай лама байһан юм. Нютагай аха захатанай, хүгшэн зоной һанамжаар, Ширнин баабай хүн бүхэндэ туһалдаг, арад зоноо ехээр хайрладаг, дэмжэдэг, нэгэшье хүе гомодхоожо үзөөгүй, һайхан сэдьхэлтэй лама ябаа.  Буддын шажанай гүн ухаанай талаар эрхим мэдэсэтэй, мүнөөнэйхеэр хэлэхэ болоо һаа, «гүн ухаанай эрдэмэй доктор, профессор» гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй хүн байһан юм. Минии хүгшэн аба Баатар- Ширнинэй дундахи хүбүүн болоно. Би хүгшэн аба эжыдээ Мөөрөөшэ нютаг айлшалха ехэ дуратайб. Амаралтынгаа үедэ ошоходоо, гэрэй газаахи, досоохи ажалда туһалдагби. Хүгшэн абамни «механизатор» мэргэжэлтэй. Бүхы наһаараа хүдөө ажахыда амжалтатай хүдэлжэ, түрүү ажалшадай нэгэн байгаа. Мүнөө наһанайнгаа амаралтада гаранхайшье һаа, үхэр малаа барижа, нютагайнгаа зондо һайхан жэшээнүүдые харуулжа ябана. «Ажалай ветеран» гэһэн нэрэ зэргэтэй юм. « Хүгшэн абашни унаһан малгайгаа абаха сүлөөгүй хүдэлөө. Үдэр һүнигүй трактораар газар хахалаа, намартаа комбайнда һуужа, таряа талха хуряадаг, хэнһээшье ехэ ажал хэдэг байһан юм» гэжэ хүгшэн аба тухаймни нэгэтэ бэшэ намда дуулдаһан байха. Аймагай захиргаанай, совхозой талаһаа олон хүндэлэлэй грамотануудта, баярай олон бэшэгүүдтэ хүртэнхэй. Ажалша, бэрхэ хүгшэн абатай байһандаа, би аша хүбүүниинь, ехэ омогорхоноб!  Бүхы хэдэг хэрэгынь, ябуулдаг ажалынь намда жэшээ боложо үгэдэг юм. «Угаа алдабал – хүн бэшэ, уhаяа хатабал – горхон бэшэ» гэһэн сэсэн мэргэн үгэ тухай хүгшэн аба эжымни ходо һануулжа, үри хүүгэдтээ, ашанар зээнэртээ хэлэжэ ябадаг байна. Үдэр бүри амтатай бууза, хушуур бэлдэжэ намдаа эдюулдэг Любовь Раднаевна гэжэ нэрэтэй хүгшэн эжытэйб. Иимэ бэрхэ, бэе бэеэ альган дээрээ абажа ябадаг хүгшэн аба эжы хоёрни дүрбэн үхибүүдые түрэжэ, хүлынь дүрөөдэ, гарынь ганзагада хүргөө. Эдуард, Баяр, Юра, Вика үхибүүдынь аба эжынгээ түшэг тулгуури боложо, бэе бэедээ туһатай, эбтэй эетэй аха дүүнэр юм.   Минии аба-Эдуард, эгээ аханиинь болоно. Фотоальбомууд соо абынгаа эдир залуу ябаһаниие ехэ хараха дуратайб. Абамни мүнөө дүшэн наһатай. Полициин мэргэжэлтэй. «Бэрхэ сагдаа болохын тула, эртээнһээ бэлдэжэ байха хэрэгтэй: һайнаар һураха, спортоор бэеэ һорихо, һүбэлгэн ухаатай байха» гэжэ абамни намда хөөрэнэ. Би өөрөө томо болоходоо, абадаал адли ёһотой сагдаа болохо хүсэлэнтэйб. Эхэ һайхан ороноо холо ойгуур суурхуулхаб, бүхы зондо туһалжа ябахаб! Эжымни Светлана гэжэ нэрэтэй. Буряадай гүрэнэй телевиденидэ хүдэлхэдөө, мэдээсэлэй дамжуулгануудые хүтэлдэг. 2000 ондо Буряадай дээдэ һургуули улаан дипломтойгоор түгэсэжэ, аспирантурада һураа. Эжымни ажалдаа амжалтатай хүдэлжэ, Буряад уласай засаг зургаанай, Арадай Хуралай хүндэлэлэй грамотануудаар шагнагданхай.  Адиса гэжэ нэрэтэй эгэшэтэйб.  Аба эжын нангин һургаал, заабаринуудыень сахижа, «ажал хэжэ ама тоһодохо» – гэһэн оньһон үгэ манай гэр булын нангин заршамуудай нэгэн.

Түгэсхэл

Ямаршье гэр бүлэ тухай һонирхолтой ном бэшэмээр гэлсэдэг. Харин би өөрынгөө гэр бүлын намтараар һонирхожо, олон сэнтэйхэн юумэ мэдэдэг болобоб. Гэр бүлымнай бүхы гэшүүд ажалша бэрхэ, гартаа дүйтэйгөөрөө суурханхай. Эрэшүүлнай юушье хэжэ шадаха. Жэшээнь, минии аба, абганарни өөһэдөө, өөрынгөө гараар айл бүхэндөө байшан гэрнүүдые бариһан юм. Эхэнэрнүүднай амтатай эдеэ хоол бэлдэхэ, хубсаһа хунар зохёон оёхо, баян огород ургуулха, гэр байраяа шэмэглэн гоёохо талануудаараа нютаг соогоо мэдээжэ.  Бидэ, угаа залгаха үхибүүдынь, нангин һургаалнуудыень сахижа, нэрыень нэрлүүлжэ зүб мүрөөр ябахабди. Мүнөө сагта гэр бүлымни һургаал заабаринууд урданай сагһаа бүхы угаймнай, үбгэ эсэгэнэрэймнай сахигдажа байһан һургаалнуудһаа эхитэй юм гэжэ ойлгомоор. Энэ шэнжэлэлгын ажалаа орхингүй, саашадаа бүри һайнаар, гүнзэгыгөөр үзэхэ, шэнжэлхэ эрмэлзэлтэйб. Минии гэр бүлын түүхэ – минии баялиг, минии омогорхол.

 

 

Хэрэглэгдэһэн литература:

  1. Алдарова Н.Б. Бурятский именослов // Байкал. – 1998. – №5, 6. – С. 272, 277. Статья о бурятских именах.
  2. Балдаев С.П. Родословные предания и легенды бурят. – Ч. 1. Эхириты и бу-лагаты. – Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1970.– 363с.
  3. Этимологический словарь русского языка. М. Фасмер МОСКВА 1986 год.
  4. Ю. Троицкий «Имя и родословная», М:, 1995 год.
  5. Воспоминания родственников.
  6. Интернет – ресурсы.

7.Исследовательская и проектная деятельность младших школьников. В. Феоктистова,  Волгоград, 2011 год.

 

  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(1 голос, в среднем: 5 из 5)