Буряадуудай түүхэ шэнжэлэгшэ


Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

10511578_549574528501829_5281358877449801663_oБүгэдэ буряадуудай “Алтаргана-2016” наадамые угтуулан
БУРЯАДУУДАЙ ТҮҮХЭ ШЭНЖЭЛЭГШЭ
Уриханаар энеэбхилһэн нимгэхэн сагаан шарайтай, залуухан энэ эхэнэрые танихагүй хүн харабал, Монголой Ехэ Сургуулиин эрдэмэй доктор, профессор хүн гээшэ гэжэ һанаандааш оруулхагүй. Аюушын Оюунтунгалагтай би эгээн түрүүшынхиеэ Эрхүүдэ болоһон бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана” наадамда танилсаа бэлэйбди. “Амин тоонто” гэһэн Монголой буряадуудай бүлгэмдэ дахяад 2013 ондо уулзажа, һонирхол дүүрэн асуудалнуудые табижа хөөрэлдэхэдөө, ямар илдам абаритай, урин налгай зантай хүн гээшэб гэжэ зохидшоогоо һэмби.
«Алтаргана наадамай түүхэ ба тэрэнэй үрэ нүлөө” гэһэн уряатай эрдэм-шэнжэлгын уласхоорондын конференцидэ профессор А.Оюунтунгалаг «Алтаргана» наадамай үнгэрһэн үе, мүнөөдэр ба ерээдүй» гэжэ гаршагтай гүнзэгы судлалтай, өөрэйн онсо бодомжотой, һонин тоо баримтануудтай элидхэл хэһэн байна. Монголой, Хитадай, Росси гүрэнүүдэй эрдэмтэдэй элдэб олон асуудалнуудта Оюунтунгалаг эрдэмтэнэй тоб байса харюу үгэжэ байхадань бахархамаар байгаа һэн. Монгол уласда буряадуудай ямар шалтагаанаар нүүжэ ерэһэн ушар, буряад арадай түүхэ, засаг түрэтэй харилсаан, ажамидарал ба ажабайдал, зан заншал, соёл болбосорол гээд олон талын юумэ эрдэмтэн шэнжэлжэ, 2004 ондо “Монгол улсын буряадууд” гэжэ монографи хэблүүлһэн юм. Монгол Уласда буряадуудай ажаһуудаг Түб аймагай Мүнгэн морито, Хэнтэйн аймагай Сэнхир мандал, Үмнэдэлгэр, Батширээт, Биндэр, Дадал, Дорнод аймагай Баян Уул, Баяндун, Дашбалбар, Цагаан Обоо, мүн Россиин Эрхүү, Улаан-Үдэ хотонуудаар буряадуудтай уулзажа, хөөрэлдэжэ, шэнжэлгэ хэжэ ябаһан байна. Олон хүнүүд али нютагай басагамши гээд асууха, буряад лэ хадаа буряадуудые шэнжэлнэ гэжэ һанаад, халха үндэстэнби гээд харюусахадань, ехэтэ гайхадаг байгаа.
Буряадуудай ажабайдал шэнжэлээд, ном бэшэжэ хэблүүлээ гэжэ мэдэхэдээ, хүгшэн залуугүй буряад улад зон залуухан эрдэмтэндэ хүндэтэйгээр хандадаг юм.
Оюунтунгалагай аба эжынь уг унгяараа Завхан аймагай Ховд нютагай юм. Түрэһэн тоонтонь Зуунмодон нютаг юм. Эдир баахан наһанһаа түүхын ном уншаха дуратай, түүхын багша болохо хүсэл зорилготой үндыһэн байгаа. Дээдэ һургуули дүүргээд, арадуудай түүхын гүн руу һонирхолоо шэлжүүлээ һэн. Монгол уласда 20 гаран яһатан ажаһуудаг, тэдэнэр сооһоо буряад угсаатанай түүхэ шэнжэлхэ шэглэл тэрэ шэлэжэ абаа һэн.
А.Оюунтунгалаг 2002-2005 онуудта Великобританиин Кембриджын Ехэ һургуулиин Антропологиин танхимай эрдэмтэдтэй суг хамта судлал хэһэн байна. Энэ үедэ Кембриджын Ехэ һургуулиин Антропологи, археологиин музейн архивай баримтануудтай танилсажа, буряадуудай түүхэтэй холбоотой хомор гэрэл зурагуудые оложо, худалдажа абаһан байгаа. Эдэ зурагууд дээрэ Агаһаа Монгол руу, Үбэр Монгол руу зөөдэл харуулагдана. Буряадууд 1900 онһоо 1018 он болотор, һүүлдэ 1930-аад оной эхин хүрэтэр нүүжэ, Шэнэхээн голдо һуурижаһан байна. Эдэ гэрэл зураг дээрэхи буряадуудай ури саданар мүнөө Шэнэхээндэ ажамидаржа байна гээшэ. Энэ талаар шудалалга хэжэ байнаб гээд Оюунтунгалаг профессор хөөрэнэ. Кембриджын эрдэмтэдтэй суг хамта Англи уласда “Time causality and prophecy in the Mongolian cultural region» гэжэ монографи хэблүүлһэн юм.
Буряадууд Монголдо зөөжэ ерэхэдээ, ажабайдалай зан заншал, ажалай дүй дүршэл, модон байшан гэр барилга гэхэ мэтэ олон дадхалда һургаһан байха юм. Энээн тухай, мүн буряадуудай бөө мүргэл, шажан шүтөөн тухай, мүн баһа буряадуудай газар таряалан элдүүрилгэ, мал ажаллалга, үбһэ хуряалга гэхэ мэтэ олон зүйл ном соонь ороһон байха юм.
Эрдэмтэн олон юумэ хэхэб гэжэ һанажа, түсэблэжэ ябадаг. Наһан залуу, наран дээрэ байна, шэнжэлхэ асуудалнууд олон, урдань үшөө олон дабаанууд хүлеэнэ.
Аюушын Оюунтунгалагта бишэн жэлэй Сагаалганай амар мэндэ дамжуулаад, һанаһан хэрэгтнай бүтэмжэтэй, зориһон харгытнай арюухан, хэһэн ажалтнай амжалтатай байхань болтогой гэжэ юрөөл табинаб!
Намжилма Бальжинимаева.

  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(0 голосов, в среднем: 0 из 5)