“Алтаргана-2014” найр нааданиие угтуулан ЗАНШАЛТА БУРЯАД ХУБСАҺАМНАЙ


Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

DSC01661Эсэгын дайнай һүүлээр үндыһэн бидэнэр шэбэгшэтэй хурьган малгайтай, һомон дэгэлтэй, иишэгэ гуталтай, хүхюун дорюунууд, дуутай шуутай бага балшар наһамнай. Арбан зургаа хүрхэдэмни эжымни борохон даалимбаар хушаатай, энгэрынь тэрэ үедэ хоморой хоргойгоор хүбөөлөөтэй, гурбан янзын үнгэтэй туузаар шэмэглээтэй, нарин нягтаханаар хуниһан хуняаһатай басаган дэгэл оёжо намайгаа гоёогоо һэн. Бадма нагасын һургаһан Улаан зээрдэ мориндоо анхан өөрынь байһан мүнгэн тоборюулгатай, урда хойто бүүргэнь мүнгөөр гоёогоотой, булгайр дүрөөбшэтэй эмээл тохожо намай мордохуулаад колхозой сээнтэр нааданда эльгээгээ һэн бэлэй. Мүнөө болоходо һанахадам, тэрэ үдэр намһаа гоё моритой, намһаа гоё дэгэлтэй, намһаа сэбэр хүн дэлхэй дээрэ үгыл байгаа гээшэ һэн ха. Хазаар морёор сээнтэр ороходоо гээ намайе хүнүүд харана гээшэ гү, гэжэ хараашалаагүйб, тиигэбэшье нюдээрээ хялам-хялам хараа хүн аабзаб даа. Мартадаггүй, мүнөөш болотор дурсан һанажал ябагшаб.
Буряад зоной ажабайдалда тааруулжа зохёогдоһон, мориндо мордоод ябахада, үбдэг бүглөөд дулаахан хормойтой, һалхи шуурганда үлеэлгэхэгүй арһан дотортой буряад дэгэл һайхан даа!
Хонишоноор хүдэлжэ байхадаа, ажалай нимгэн тэрлигээр гараад, хормойгоо дэлгээд ехэ ажал хэхэш, тэжээбэри хонидто тэрэл хормой соогоо обёс хээд тараахаш, тэрэл хормой соогоо ябууд шабааһа түүжэрхихэш, гэртээ ороходоо түлеэ хормойлоод орохош. Тиимэл гоёлойш гээ һаа гоёын гоё даа, ажалдаш үмдэхэдэ тааруу зохид хубсаһан юм даа.
Хадамда гарахадамни эжымни нагаса эжытэй хоюулан заһалай хэдэн дэгэл оёо һэн. Халюун малгай, хэрмэнэй арһаар оёһон шэгэбшэтэй малгай үмэдхүүлээ һэн. Хаа-яа нютагаа ерэхэдэмни, буряад дэгэлээ үмдэнэгүйш гэжэ зэмэлдэг һэн. Теэд тэрэ үедэ буряад дэгэлтэй хүниие гайхадаг саг байгаа һэн.
Мүнөө буряад дэгэлээ үмдэдэг, буряад хубсаһаараа гоёдог саг бусаһандань би ехэ баярладагби. Цыпелма Нанзатовна дүү басаганайнгаа оёһон гоё  дэгэл, торгон тэрлигээ үмдөөд, улаан залаата малгайгаа хиисхүүлээд Улаан-Үдын гудамжаар алхалхадаа, досоомни уужам тэнигэр, сэдьхэлни баяраар халиһан, эльгэ зүрхэмни урма зориг, омогорхол дүүрэн байдаг.
Агын тойрогой Догой нютагта ажаһуудаг дүү басагамни Цыпелма Нанзатовна Бальжинимаева “Алтаргана-2012” нааданай буряад арадай заншалта хубсаһанай тэмсээндэ илажа, алтан медальда хүртэһэн юм. Эртэ урда сагһаа манай элинсэг хулинсагнай ямар хубсаһа үмдэдэг байгааб, тэрэ зан заншал мартахагүй, оёдолой хэб хэлбэри хойто үедөө дамжуулан үлдээхэ гэһэн шухала хэрэгтэ Цыпелма Нанзатовна ехэ хубитаяа оруулна. Һаяхан Забайкалиин хизаарай соёлой яаманай мэргэжэлтэ шүүбэрилэгшэд хэжэ байһан ажалыень сэгнэжэ, долоон дэгэлнүдыень буряад үндэстэнэй урлагай даган бүтээхэ түхэл жэшээ гээшэ, уран гартанай дээжэ гээшэ гэһэн үнэмшэлгэ гартань барюулба.
Агада үнгэрһэн Буряад түмэнэй соёлой “Алтаргана-2012” нааданай үзэмжэдэ табигдаһан дэгэлнүүдыень нэрлэе:
1.Эрэ хүнэй жандаан гадартай үргэлжэ һагса дотортой, хурьганай арһан туруутай дэгэл. Тойробшо булган малгайтай.
2.Хүхэ хилгааһан гадартай, норка арһан туруутай, эхэнэрэй сээжэн дэгэл. Тойробшо булган малгайтай.
3.Басаганай торгон сээжэн дэгэл. Шобогор, шэбэгшэтэй халюун малгайтай.
4.Хүбүүнэй нэхы дэгэл, буряад хурьган малгайтай.
5.Хүрин хилгааһан гадартай, шэлүүһэн туруутай, һагса дотортой эрэ хүнэй һагса дэгэл. Шэлүүһэн малгайтай.
6.Хүхэ хилгааһан гадартай, эхэнэрэй сээжэн дэгэл. Шобогор булган малгайтай.
7.Ягаан торгон гадартай, эхэнэрэй сээжэн дэгэл. Тойробшо булган малгайтай.
8.Жандаан торгон эрэ хүнэй дэгэл. Торгон хүрмэтэеэ.
9.Хара суба, юудэнтэеэ.
Долоон үнгын һолонго мэтэ гоё һайхан буряад дэгэл үмдэһэн жэбжэгэр хүбүүд басагадые, сарюухан үбгэд хүгшэдые харахада, нюдэндэ дулааханаар, уярма һайханаар харагдадаг гээшэ.
Дэгэлэй энгэр, эхэнэршье, бүһэтэйшье илгаагүй, заабол баруун гар талаһаа байгаа. Юундэ баруун талаһааб гэбэл, зөөриин хэшэг, һайн юумэн – бүхыдөө баруун гараар ороод, һалгай гараар гаршалагдадаг, муу юумэн, гарза гай һалгай гараар ородог гэжэ гэлсэдэг. Бүһэтэнэй дэгэлэй энгэр гурбан үнгөөр оёгдодог. Доодо таладань – гурбан хүшөөһэтэй улаан үнгэтэй бүд: зүрхэнэй гурбан хорые һуга доогуураа хойшонь хаянаб гэһэн удхатай. Энгэрэй улааниие мүн лэ “харгы” гэхэ: гурбан хүшөөһэ хээд, забһараарнь тэмээнэй нооһо шургуулдаг. Энэ хадаа эрэ хүнэй бэе махабадта һайн байхын тулөө оёгдоно. Гурбан хүшөөһэн – гурбан мүр: мориной ба тэргын сахаригай хоёр харгы. Хара хилэн хоёрдохи, дундахи үнгэнь:бүхы юумэнэй эхэ болохо дэлхэйн хара хүрьһэн гэхэ. Гурбадахинь, тон дээдэ таладань сагаалса хүхэ үнгөөр оёгдодог. Энэмнай үргэлтэй, мүргэлтэй Хүхэ мүнхэ тэнгэриеэ хүндэлһэн удхатай. Ногоон үнгэтэй, сайбаршье үнгэтэй байхада болоно.
Дэнзэтэй малгай байдаг. Дэнзэ хадаа наран гэһэн удхатай. Дэнзэһээ доошоо улаан туяа сасарна, тэрэ наранай элшэ туяа гээшэ.Малгайн орой хүхэ, ногоон үнгөөр оёгдохо. Тэрэ хадаа хүхэ мүнхэ тэнгэриин тэмдэг болоно. Тойробшо малгайн һарабша хара хилэнгээр оёгдодог – газар хүрьһэнэй һүлдэ. Тэнгэриһээ сасарһан наранай элшэ газар дэлхэйдэ, малгайн эзэндэ буян хэшэг түхөөнэ. Хори зоной малгайн хүшөөһэн арбан нэгэ байха. Энэ хадаа Хориин арбан нэгэн эсэгынхидбди гэжэ харуулна.
Һүүлэй үедэ элдэб уулзалга, дүхэриг шэрээнүүдтэ, “Буряад соёл” эблэлэй зарладаг уран зохёолой хуралдаануудта залуу хүбүүд басагад буряад хэлбэри маягаар, мүнөө сагай эрилтээр оёотой буряад хубсаһаяа үмдэдэг, нюур шарайнгаа онсолигые харуулдаг, иимэ хубсаһатай, иимэ соёлтой, буряад зон гээшэбди гэжэ омогорхолтой ябадаг болоод байна. Би эдэ залуушуулаа хараад одоо ехээр баярладагби.

  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(0 голосов, в среднем: 0 из 5)
  1. Мэндээ,Намжилма Нанзатовна! Танай мэдээсэл дамжуулгануудые уншажа буряад хэлэеэ hайжруулжа, ехэ hонин дуулажа, түүхэ уламжалал мэдэжэ байдаг болоhондоо ехэ баяртай байдагби. Буряадайнгаа түлөө хэжэ байгаа ехэ ажалдатнай сүмбэр уула шэнги үндэр амжалта хүсэе!

    • Жавзмаа багшаа, сайн байнаа! Баярые хүргэнэб.