ХҮНЭЙ НАҺАН


Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

ХҮНЭЙ НАҺАН

Мүнхэ оршодог алтан дэлхэй дээрэ хүмүүнэй бэе оложо түрэхэ гээшэ дээдын ехэ аза талаан, жаргал мүн. Тиимэһээл дээрэһээ үгтэһэн хайрата энэ наһые ашаг аятайгаар эдлэхэ гээшэ нэрэ хүндын хэрэг болоно.

Хүн гээшэ хүн болон мүндэлхэдөө, наһанай элдэб шатануудые дабадаг гээшэ. Онсолон нэрлэе: нялха наһан (0--1), балшар наһан (2--3), бага наһан (4--7), эдир наһан (8--16), залуу наһан (17--30), эдеэшэг наһан (31--45), ахамад наһан (46--65), хүгшэрхэ наһан (66--75), үтэлхэ наһан 76-һаа дээшэ үе дамжадаг.

“Хүн болохо багаһаа, хүлэг болохо унаганһаа” гэһэн сэсэн мэргэн үгэдэ үндэһэлэн, хүниие багаһаань лэ ухаансар бодомжотойгоор хүмүүжүүлхэ хэрэгтэй. Эбтэй эетэй байдалда өөдөө үндыһэн үхибүүн саашадаа сэдьхэл һайтай, аха заха хүнүүдээ хүндэлдэг, үгыень дууладаг, аха хүнһөө урид дуугардаггүй, хүлеэсэтэй, даасатайгаар томо болодог. Хайрладаг сэдьхэлтэйгээр, хурдан шуумараар, һэргэлэн һонороор үндыжэ байһан үхибүүгээ харахада, түрэлхидтэ хэды баяртайб. Илангаяа эмхи гуримтай, хубсаһа хунартаа, эг хогшолдоо гамтай нарин, тиихэ зуураа хүхюун дорюун зантай, хошон зугааша үгэ хүүртэй хүүгэдые хараад, баясахаар лэ байдаг. Бүри нялхаһаань, үхибүүнэй бүри хээли соогоо байхаһаань эхилээд хүмүүжүүлгэ гээшые захалха хэрэгтэй гэжэ алдар суута һурган хүмүүжүүлэгшэ К.Ушинский хэлэһэн байдаг. Үхибүүнэй хэбэлдээ хүдэлдэг болоһон үеһөө тэрэнээ эльбэжэ, эрхэлүүлжэ, хүнтэй адли хөөрэлдэжэ, дуулажа, энеэжэ байхада, досоохи үри ехэл таашаадаг, дуратай байдаг. Хээлитэй болобоб гэжэ мэдэһэн сагһаа хойшо ерээдүйн эхэ хэрүүл шууяанай газарһаа зайсажа ябаха ёһотой. Хараал хэрүүлэй дэбэрхэеэ һанабалнь, номгоруулан зогсоохо, үгышье һаа зайсан хоргодохо зэргэтэй юм.

Үхибүү түрэхэдөө, эхэнэр хүн эжын жаргал амсан жаргадаг лэ. Ангир шара уурагаа, арюун сагаан һүеэ хүхүүлэн, юунтэйшье сасуулашагүй арюухан мэдэрэлтэй болодог гээшэл даа. Арбан һаратай болотороо хүхөө хүхэһэн  үхибүүн өөдэргэн, тэнхээ тамир һайтай, үбшэн хүрэхэнь бага байдаг. Нарай хүүгэниие саг сагаарнь зохилдуулан хооллуулжа, саг соонь зөөлэн зохидоор хуурайлжа байха хэрэгтэй. Хүмүүжэл, анхарал гээшэмнай эндэһээ эхитэй ха юм. Үхибүүн бага, үшөөл ухаа ороодүй гэжэ һанажа болохогүй, нарай нялхамнай бултые ойлгожо, һайн муу хандалгые ёһотоороо мэдэрэн байна гэжэ бодохо хэрэгтэй."Эхэнь хээр алаг һаа, унаганайнь тагалсаг алаг" гэдэг ха юм. Эхэ хүн үхибүүгээ ямараар хүмүүжүүлнэб - тэрээнһээ ерээйдүйнь хуби заяан сэхэ дулдыдадаг гээшэ.

Онсо нэгэ шухаг һануулга гэхэдэ, урданһаа хойшо нялха үхибүүе олоной хүлөөр даруулдаггүй, гэрһээ холо абаад ябадаггүй, зоной нюдэндэ ехээр харуулдаггүй байгаа.

Нялха наһан гээшэ илангаяа үнжэгэн, гадаадын нүлөөһөө үбшэлжэ, ядаржа магад, тиимэһээ энэ хаһада тон нарин харууһан хэрэгтэй.

Үхибүүе хэрэгтэ хэрэггүй сагта хараажа, загнажа байхагүй, тиихэ зуура эгтээ үүбэгэнүүлжэ эрхэлүүлжэ, үндэгэн өөхэн болгохогүй - эгээл боломжотой аргыень баримталаад манай угсаатан һурган хүмүүжүүлдэг байһан. Эрхээр бэшэ бэрхээр һураһан хүүгэд тухай арбан тэгшэ һургаалтай гээд хэлсэдэг. Арбан тэгшэ һургаалнай ямар бэ гээд хараад үзэе.

Үгэдэ сэсэн,

Үйлэдэ уран,

Далайда уһаша,

Дайнда баатар,

Найрта дуутай,

Нааданда дабаатай,

Нойрто һэргэг,

Номдо бэрхэ,

Һомондо мэргэн,

Сэдьхэлдэ арюун.

Арбан энэ удха ойлгосо соо хүнэй амидаралай бүхы үе багтана гэбэл, алдуугүй.

Энэ дэлхэй дээрэ хүн бүгэдын наһан адли бэшэ - ута, богони байдаг гээшэ. Табисуураар үгтэһэн наһаяа хүн гүйсэд эдлэхэ ёһотой.

Хүнэй наһан соо ямаршье ушар тохёолдожо магад. Гэбэшье хэзээдэшье этигэл найдалаа алдангүй, ерээдүйгөө, холые хаража, үри хүүгэд тухайгаа үнэхөөр һанаата боложо , һайн һайхан сэдьхэл сэдьхэн ябаха ёһотой. Иимэ ушарта хүн гээшэ дээрэһээ үгтэһэн, бурханһаа үршөөгдэһэн ами наһаяа нэрэтэй түрэтэйгөөр, һайн һайханаар эдлэн ажаһууха аргатай бшуу.

 

Буряадай дуурисха удаган Валентина Батуевна Балдахиновагай һургаал үгэнүүдһээ хэһэг абтаба.

  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 2
  5. 1

(0 голосов, в среднем: 0 из 5)
  1. Ахамад наhaн соо 46-65 хун эгээл дээдэхи шадал соогоо ябана бэшэгуу. Европодо 65 даа амаралтада гарадаг. Арбан тэгшэ hургаали хэрбээ бидэн балшар наhaнhaaнь шэнгэруулжэл байгаа haa, байдалнай дээгуур байха байгаа бэшэгуу. Би тэрэ Япон hургаали ямар байгаа ха бэ гэжэ hонирходогби.